OYUN ETKİNLİKLERİNDE UYARLAMA

Uyarlama genel olarak oluşturulan bir şablonun farklı kişiler veya durumlara uygun hale getirilmesi olarak tanımlanabilir. Diğer bilim dallarında olduğu gibi eğitim bilimleri alanında da yapılacak programlar, verilecek dersler, gerçekleştirilecek etkinliklerde hedef kitlenin farklı özelliklerine göre uyarlama gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu durum öncelikle bireysel farklılıklar, daha sonra bireyin özel gereksinimli olup olmaması ve öğrenme tarzlarıyla ilişkilidir. Eğitimde beklenen çıktıların elde edilebilmesi için, ezber veya düz bir uygulamalardan ziyade yukarıda bahsedilen gerekçeler nedeniyle uyarlamalara mutlaka yer verilmelidir.

Bireysel farklılıklar ve ilgiler çocukların bir oyunla ilgili düşünce ve tutumlarını etkileyerek bakış açılarını oluşturur. Öğretmenler ise başka alternatifler geliştirmemişse farklı özelliklere sahip çocuklarının aynı oyuna karşı dikkatlerini çekmek durumunda kalabilir. Bu tür durumlarda öğretmenlerin her çocuğun farklılıklarını, bireysel özelliklerini tespit ederek aynı oyunu farklı çocuklara uyarlaması gerekecektir.

Özel gereksinimli çocuklara yönelik yapılacak uyarlamalar, çocuğun engel türüne göre yapıldığı gibi; aynı engel türünün kendi içinde de ağırlık derecesine, yaş ve gelişim özelliklerine göre yapılmalıdır. Hafif derecede zihinsel engeli olan çocukların oynayabildiği altı parçalı yap-bozun orta derecede zihinsel engeli olan çocuklara üç parçalı olarak sunulması bu tür bir uyarlamaya örnek olarak verilebilir.

Uyarlama daha önce söylendiği gibi sadece özel gereksinimli çocuklara yönelik yapılan bir işlem değildir. Bir başka uyarlama çeşidi olarak normal gelişim gösteren çocuklar arasında farklı özelliklerine göre yapılabilecek uyarlamadan söz edilebilir. Bu farklı özellikler çocukların öğrenme sitilleri olabildiği gibi yaşları, ilgi, istek ve ihtiyaçları ile duygusal durumları da olabilir. Ayrıca normal gelişim gösteren çocuklara göre hazırlanmış etkinlikler, bu grubun içinde bulunan özel gereksinimli kaynaştırma öğrencisine de uyarlanmalıdır. Renk kavramının verileceği bir oyun planlayan öğretmenin normal gelişim gösteren çocukları için dört renk kombinasyonu olan bir oyun oynatırken, zihinsel engelli kaynaştırma öğrencisi için renk sayısını ikiye düşürmesi bu duruma örnek bir uyarlamadır.

Uyarlama için herhangi bir yaşı beklemek doğru değildir. Uyarlama her yaş ve özellikteki bireyler için gerçekleştirilebilir. Örneğin bebeklik çağında engel türü tespit edilen çocuklar için ilgili duyu ve becerilerin keskinleştirilmesi veya bu becerilere dayalı yardım sağlanmasına yönelik uyarlamalar yapılmalıdır.

Uyarlama yapılırken; dikkat edilecek hususlar

Çocuğun yaşı

Engelin türü

Engelin derecesi

Bireysel özellik, ilgi, istek ve ihtiyaçlar

Oyun tekniğinin çocuğa uygunluğu

Uygun oyun materyali

Çocuğun Yaşı: Uyarlamada en fazla dikkat edilmesi gerek durumlardan biridir. Özellikle küçük yaşlarda bireysel farklılıklar ve gelişim özellikleri aylara varıncaya kadar çok farklı olabilmektedir. Bu nedenle aynı oyunun kolaylık-zorluğu, basitlik-karmaşıklığı gibi özellikler başta olmak üzere yaşa göre düzenlenmelidir.

Engelin Türü: Özel gereksinim, yalnızca tek türden oluşan bir durum değildir. Birçok çeşidi olan engellilik, her engel türünün farklı özelliklerine göre uyarlama yapılmasını gerektirmektedir.

Engelin Derecesi: Aynı engel grubundaki çocuklar aynı ağırlık derecesinde olmayabilir. Genellikle hafif, orta ve ağır olmak üzere üçe ayrılan bu derecelendirmelerdeki çocukların öğrenme düzeyi ve hızı arasında oldukça önemli farklılıklar vardır. Her engel grubunun kendi içindeki derecelendirmesine göre uyarlama yapılmalıdır.

Bireysel Özellik, İlgi, İstek ve İhtiyaçlar: Eğitimde motivasyon esastır. Her bireyin içinde bulunduğu şartlar farklı olduğu için motivasyonunu etkileyen faktörlerde de çeşitlilik mevcuttur. Çocukların güdülenmesi için ilgi, istek ve ihtiyaçlarının tespit edilerek buna göre uyarlamalar yapılması gerekmektedir.

Oyun Tekniğinin Çocuğa Uygunluğu: Her çocuğun öğrenme tarzı farklı olabileceği için çocukların tarzlarına uygun oyunlar oynatılması dolayısıyla oyun teknikleri içinde öğrenme tarzına göre bir tercihte bulunulması gerekir.

Uygun Oyun Materyali: Oyun uyarlanırken hedef kitlede bulunan çocukların özelliklerine uygun oyun materyalleri de tercih edilmelidir. Hedef kitle içindeki farklı çocuklar için de ayrıca oyun materyali uyarlaması yapılmalıdır.

Uyarlama ile özel gereksinimli bir çocuk için kolaylaştırılan ve/veya basitleştirilen oyunun sonucunda ilgili amaç ve hedeflere ulaşılması halinde, durum değerlendirilerek oyun bir seviye daha karmaşık ve/veya zor olarak yeniden uyarlanmalıdır. Örneğin; zihinsel engelli bir çocukla nesne saklama oyunu oynarken iki farklı nesne ile gerçekleştirilen süreç sonunda çocuk sorunsuz bir şekilde saklanan nesneyi ya da farklılaşmayı gösterebiliyorsa, nesne sayısı üçe çıkarılmalıdır. Bu şekilde oyun bir seviye karmaşıklaştırılmış olur. Başka bir örnekte hafif derecede işitme engelli bir çocuktan, dinletilen hayvan sesinin üç görselden hangisine ait olduğunu bilmesi istenir. Oyun birkaç kez tekrarlandıktan sonra çocuk, ilgili görselleri sorunsuz gösterebiliyorsa ses düzeyi azaltılarak oyun zorlaştırılır. Görsel sayısı da arttırılarak karmaşıklaştırılır.

Okul öncesi dönem çocuklarının özel gereksinimli çocuklar ile ilgili farkındalık düzeyi artırılarak uyarlamaya destek vermeleri sağlanabilir. Bu duruma genel olarak akran desteği denilebilir. İlkokul, ortaokul ve lise döneminde müfredatlarda, beden eğitimi dersi ve yöntem olarak kullana öğretmenler haricinde oyuna yer verilmediğinden, özel gereksinimli öğrencilere yönelik uyarlama için gerekli şartlar oluşmamaktadır. Beden Eğitimi derslerinde öğretmenler bireysel olarak özel gereksinimli çocuklar için uyarlama yapmalıdır.